Đám đông và câu chuyện đầu tư
Lý trí và niềm tin chung
Tiền bạc và thị trường tài chính không có giá trị nội tại về mặt vật chất. Một tờ tiền hay một con số trong tài khoản không tự bản thân nó nói lên điều gì cả. Giá trị của chúng tồn tại là vì con người cùng tin vào nó.
Nói cách khác, thị trường là một ảo giác tập thể: nó chỉ vận hành khi số đông cùng chấp nhận và tuân theo cùng một câu chuyện.
Thị trường tài chính không ra đời như những hiện tượng tự nhiên. Nó là sản phẩm của tư duy của con người: niềm tin, kỳ vọng, tham lam, sợ hãi, hy vọng về tương lai…
Giá của cổ phiếu, trái phiếu, crypto… phản ánh cách con người diễn giải tương lai không chỉ là con số trên màn hình.
Nếu cố gắng hiểu thị trường mà không hiểu nguồn gốc hình thành nên nó, là từ tâm lý và hành vi con người, thì đó là một sai lầm nghiêm trọng của nhà đầu tư. Chỉ nhìn biểu đồ, mô hình, công thức, biến động giá mà bỏ qua yếu tố con người thì sẽ dẫn đến những kết luận sai lệch.
Tóm lại, thị trường tài chính về bản chất là một hiện tượng tâm lý xã hội, đầu tư không chỉ là phân tích số liệu mà còn phân tích hành vi con người. Muốn hiểu thị trường thì phải hiểu cách con người suy nghĩ và phản ứng.
Lý trí con người không tiến hóa để tìm ra sự thật mà là để duy trì những niềm tin chung giúp xã hội ổn định và hợp tác. Nói cách khác, chúng ta không được lập trình để đúng tuyệt đối mà là để sống cùng nhau hiệu quả.
Ta thường nghĩ rằng có lý trí thì sẽ giúp ta tìm ra sự thật nhưng sự thật không phải như vậy. Nếu một niềm tin không hề đúng nhưng nó lại giúp một nhóm đoàn kết hơn, phối hợp hơn, tránh xung đột hơn… thì ưu tiên giữ niềm tin đó. Con người ưu tiên sự đồng thuận hơn sự chính xác, vì sự đồng thuận cho phép nhóm tồn tại và phát triển. Lúc này thì đúng hay sai không quan trọng bằng việc có giúp nhóm đó tồn tại hay không.
Những niềm tin chung tiêu biểu gồm:
Tôn giáo
Chuẩn mực đạo đức
Tiền tệ
Pháp luật
Chúng không tồn tại như vật thể nhưng có thật về mặt xã hội và chỉ vận hành khi mọi người cùng tin.
Một xã hội nơi mà mọi người đồng thuận với nhau, dù sai, nhưng vẫn vận hành tốt còn hơn là một xã hội nơi mỗi người đúng theo cách riêng thì sẽ gây ra hỗn loạn. Lý trí sẽ tiến hóa để bảo vệ sự đồng thuận này chứ không phải để phá vỡ nó.
Con người chúng ta không ghét cái sai, chúng ta ghét bị tách khỏi nhóm.
Khi một niềm tin bị đe dọa thì phản ứng cảm xúc sẽ xuất hiện, nó làm lung lay sự ổn định của xã hội. Vì niềm tin không tồn tại để chứng minh nó đúng mà để giữ trật tự trong xã hội cho nên tranh luận bằng logic thuần túy thường thất bại.
Thị trường tài chính vận hành bằng niềm tin chung chứ không phải một sự thật nào cả. Giá cả phản ánh câu chuyện được số đông tin chứ không phải là giá trị nội tại của nó.
Bong bóng tồn tại vì niềm tin chung ổn định hơn là cái sự thật ngược chiều và lý trí cá nhân thì bị đè bẹp bởi mong muốn của tập thể.
Nhà đầu tư khác biệt, độc lạ, đi con đường riêng thường: quá sớm để đúng và bị trừng phạt vì dám phát vỡ niềm tin chung của tập thể.
Vì sao?
Sự đồng thuận quan trọng hơn logic thuần túy. Chúng ta sống nhờ: tin cùng một câu chuyện, hành động cùng nhau để duy trì trật tự xã hội.
Dù con người được tiến hóa để hòa nhập xã hội và tin vào những câu chuyện chung, thị trường tài chính lại là nơi hiếm hoi mà những bản năng đó trở thành bất lợi. Đầu tư đòi hỏi sự khác biệt, khiêm tốn trước sai lầm và khả năng nghi ngờ các niềm tin phổ biến. Trong thế giới đầu tư, đi theo số đông thường dẫn đến kết quả tầm thường hoặc tệ hại. Logic, xác suất và sự khác biệt quan trọng hơn sự hòa nhập.
Thị trường không được tạo thành từ cổ phiếu, thuật toán, mô hình tài chính… mà là từ con người với nỗi sợ, lòng tham, cái tôi và vô số thiên kiến.
Nếu chúng ta xây dựng mô hình với giả định nhà đầu tư có lý trí (như trong các bài nghiên cứu) thì mô hình đó sẽ sai khi áp dụng vào thế giới thật. Muốn hiểu thị trường là phải hiểu tâm lý, hành vi, động lực, cách con người tin vào các câu chuyện.
Sức mạnh của câu chuyện đầu tư
Tôi có sở thích chụp màn hình những gì đã xảy ra trong mỗi chu kỳ đầu tư crypto để khi mà kết thúc một chu kỳ thì tôi quay lại đánh giá xem liệu có thông tin, xu hướng hành vi nào hoạt động hiệu quả để có thể mang ra áp dụng cho chu kỳ sau không.
Trớ trêu thay, cái tôi liên tục mang vào chu kỳ đầu tư tiếp theo là: “nên cẩn thận với những câu chuyện đầu tư”.
Khi chúng ta xem phim, chúng ta không có dừng phim lại để kiểm tra tính đúng sai, không dừng lại để phản biện chi tiết trong phim mà là chỉ để bản thân được chìm vào câu chuyện đó.
Đó là vì não người có một chế độ độc lạ gọi là “chế độ kể chuyện”. Khi chế độ này được kích hoạt, khả năng hoài nghi và phán xét suy giảm, cảm xúc được ưu tiên hơn logic.
Đây là một điều vô cùng nguy hiểm với mọi nhà đầu tư bởi vì một câu chuyện đầu tư hay ho có thể đi thẳng vào não chúng ta và bỏ qua các bộ lọc phân tích.
Câu chuyện đầu tư hay ho luôn xuất hiện ngay ở đỉnh chu kỳ.
Bitcoin sẽ làm thay thế hệ thống tài chính, còn hơn cả vàng kỹ thuật số.
Ethereum được kể như nền tảng cho kỷ nguyên tài sản token hóa.
Hyperliquid sẽ là cái gì đó… tiềm năng là nơi xây dựng ứng dụng tài chính, thu hút tài chính truyền thống lên chain
“Dự án này sẽ thay đổi thế giới”
“Cơ hội trăm năm có một”
“Quỹ lớn đang đầu tư, ai cũng tham gia”
Câu chuyện phải có ý nghĩa nhất định, tạo ra một viễn cảnh tươi sáng. Lúc này dopamine mới được kích hoạt và nhà đầu tư lao theo. Tiềm năng thì không rõ, nhưng họ tưởng tượng giá sẽ tăng xxx lần thế là họ ùa vào mua vì sợ mất phần. Lúc này sự hưng phấn đã đẩy giá tài sản vượt xa cái mốc thực của nó. Khi giá của tài sản đó giảm thì cũng là lúc nhà đầu tư tỉnh cơn mê để quay về thực tại.
Nếu một câu chuyện bình thường đã có tác động lớn đến chúng ta như vậy thì còn một thể loại có sức tấn công còn ghê gớm hơn… đó là “những câu chuyện đáng sợ”.
Sự sợ hãi là thứ giúp tổ tiên chúng ta tránh được cái chết. Não sẽ ưu tiên lưu trữ những thứ như: đổ máu, sụp đổ, mất mát, thảm họa… vì vậy nó không chỉ vượt qua hệ thống phòng vệ lý trí của bộ não mà nó còn ở lại rất lâu trong tâm trí chúng ta, trong khi đó thì những tin tức tốt lành không có giết chết chúng ta nên nó dễ dàng bị lãng quên theo thời gian.
Nghiên cứu thực tế cho thấy sau khi Mỹ hứng chịu thảm họa vào ngày 11 tháng 9 năm 2001, cướp đi sinh mạng của hàng ngàn người, thì người Mỹ có xu hướng ít di chuyển bằng máy bay hơn khi câu chuyện đáng sợ này vẫn còn đang hiện hữu. Tivi, báo đài liên tục đang tải nên nó càng có sức tác động lớn. Đã vậy đây là sự kiện chưa từng có tiền lệ nên nó càng dễ gây ám ảnh.
Quay lại thế giới đầu tư, lúc nào cũng sẽ có những câu chuyện đáng sợ được người ta nêu lên để nhà đầu tư phải đầu tư vào cái gì đó.
Câu chuyện đáng sợ luôn được lặp đi lặp lại suốt nhiều chu kỳ đầu tư crypto đó chính là nợ công Mỹ, tiền Mỹ mất giá nên hãy đầu tư Bitcoin. Đúng như vậy. Nhưng mà người ta trở nên thái quá hay hưng phấn tột độ khi Bitcoin tăng giá. Giá càng tăng, người ta càng đổ xô nhau mua vì nghĩ rằng họ sẽ bị ở lại trong một cái thế giới sắp bị sụp đổ.
Cuối cùng thì, tiền Mỹ không mất giá bao nhiêu nhưng rất nhiều người đầu tư crypto đã tán gia bại sản… không chỉ một lần mà rất nhiều lần xuyên suốt nhiều chu kỳ. Có thời điểm họ ước gì họ đang giữ tiền còn hơn là đầu tư vào cái thị trường này.
Cuối năm 2022, Trương Mỹ Lan Vạn Thịnh Phát bị bắt và dấy lên nguồn tin cho rằng ai mua trái phiếu sẽ bị mất tiền.
Nhà đầu tư phát hiện ra rằng TCBF nắm giữ nhiều cổ phiếu của Masan và Vingroup kỳ hạn lâu năm, mà thời đó người ta rất là tiêu cực mới cụm từ “trái phiếu doanh nghiệp”. Bỗng nhiên người ta lại quan tâm đến rủi ro đầu tư hơn. 1 đồn 10, 10 đồn 100. Thế là thị trường tài chính Việt Nam đón cơn sóng bán tháo chứng chỉ quỹ mở trái phiếu khổng lồ.
Họ bán vì họ sợ hãi, không hiểu cái tài sản mà họ đang đầu tư cho nên vô tình đẩy bản thân vào thế bị thua lỗ vì chỉ chừng 1 năm sau là thị giá TCBF đã quay trở lại đỉnh cũ.
Thời điểm sụp tôi còn nói vui trên VOZ và hùa nhau mua, nếu tôi là “nó” thì tôi sẽ lập một thể chế khác mua lại những trái phiếu này của TCBF nhưng theo giá thị trường là đã giảm xx%. Lúc này tôi chi ít tiền hơn, để sở hữu lô trái phiếu kia, rồi khi cơn bĩ cực này đi qua thì tôi cho định giá lại, thế là tôi có tiền, mà tiền này là từ những người đã bán tống bán tháo giá rẻ cho tôi. Trong cuộc chơi này, chỉ có nhà đầu tư cá nhân là kẻ thua cuộc. Cái sai ở đây là, tôi kỳ vọng đến 2-3 năm sau mới về đỉnh nhưng thực tế chỉ có 1 năm.
Đầu tư kích hoạt “bộ não kể chuyện” vì lịch sử nó đầy rẫy những câu chuyện làm giàu thần tốc và những thảm họa mất tiền. Hai thứ này kích hoạt đồng thời sự tham lam và nỗi sợ hãi. Lúc này thì chúng ta không còn nhìn ra số gì nữa cả mà thay vào đó là chúng ta nhìn hoàn toàn bằng cảm xúc.
Thử tưởng tượng bạn bước ra khỏi những câu chuyện này, không “nhìn” bằng cảm xúc nữa mà là tách biệt rõ ràng giữ những điều bạn cảm thấy và điều có xác suất cao xảy ra… và đi khuyên người khác thì chắc chắn sẽ bị đám đông đánh bại vì cái suy nghĩ của bạn nó không phù hợp với suy nghĩ của đám đông, bạn đang không làm vì mục tiêu chung của nhóm. Thế là hoặc là bạn bị cho ra rìa. Nhưng đó lại là điều tốt.
Dữ liệu trong thời đại mới
Có bao giờ bạn tự hỏi: những dữ liệu bạn nhìn thấy trên mạng thực sự là sự thật toàn diện hay chỉ là phần sự thật mà người khác muốn bạn thấy?
Vấn đề của nhà đầu tư hôm nay không còn là thiếu dữ liệu, mà là dữ liệu đã được lựa chọn sẵn, những mẩu thông tin mà thuật toán và người tạo nội dung muốn bạn thấy để tác động lên suy nghĩ và hành vi của bạn.
Là một người viết blog đầu tư lâu năm, tôi yêu thích dữ liệu. Tôi say mê lấy nó ra để nghiên cứu, nghiền ngẫm, tìm ra giải pháp hay ho nào đó. Tôi cho rằng càng nhiều dữ liệu thì càng tốt. Quả thật là vậy, tôi không thể nào phân tích một cái ETF chỉ với 2 năm dữ liệu hay chỉ mới trải qua một chu kỳ Bull-Bear. Tôi cần nhiều thời gian (dữ liệu) hơn để có thể đưa ra nhận định. Và đó là điều mà trước đến nay tôi hay làm.
Có vấn đề → Thu thập dữ liệu → Làm sạch → Chạy phân tích → Kết luận
1 bài phân tích tôi cần ít nhất:
2 ngày lên ý tưởng và thay đổi ý tưởng trong quá trình phân tích
1 ngày lấy dữ liệu và phân tích
1 ngày để viết
1 ngày để chỉnh sửa và bổ sung, cập nhật ý tưởng khi phát hiện ra cái gì đó hay ho.
Tôi có thể làm xong trong 1 ngày nhưng mà có những thứ nó quá quan trọng, không chỉ với tôi mà còn với bạn đọc, không thể nào mà làm nhanh được. Làm hời hợt sẽ ảnh hưởng đến bao nhiêu người. Đa phần thời gian tôi dành cho việc suy ngẫm về vấn đề nhiều hơn là bắt tay vào code hay viết bài.
Nhưng mà bao nhiêu người sẵn sàng làm những chuyện này?
Hay là lên mạng đọc phân tích của ai đó cho nhanh?
Lúc này thì bạn có hai lựa chọn:
Tỉnh táo vừa đọc vừa ngồi phân tích, kiểm thử lại xem có hợp lý và phù hợp với bản thân không.
Đọc xong thấy hưng phấn quá nhảy vào đầu tư luôn.
Bạn có đang nghĩ rằng tôi đang thao túng suy nghĩ của bạn và hướng bạn vào cái mà tôi muốn bạn làm theo không? Hoặc là có thể có những bài viết của tôi làm bạn khó chịu vì nó đang đi ngược lại với cái suy nghĩ của cái đám đông mà bạn đang theo.
Khi các phương tiện truyền thông ngày càng trở nên dễ tiếp cận hơn, việc bạn lướt Tiktok hay Facebook dễ bị thuật toán đề xuất nhiều loại thông tin nhưng chất lượng giảm sút đến mức có thể gây hại cho người xem/đọc. Họ hoạt động không phải là để cho chúng ta tín hiệu hay gì cả, mục tiêu chỉ là để có thêm tương tác cho kênh của họ nên họ sẵn sàng nói đủ thứ miễn là thu hút được sự chú ý của chúng ta, là họ gián tiếp trở thành những kẻ cung thấp thông tin nhiễu loạn, mất đi tính trung lập.
Thông tin quá nhiều, quá dồn dập, lại có nhiều người cùng nói về một chủ đề thì bắt buộc bộ não chúng ta phải bật chế độ “phán đoán nhanh”, đồng thời não lại còn đang ở “chế độ kể chuyện” thì nó làm càng làm chúng ta dễ FOMO vào một thứ nào đó hơn.
Chơi theo xác suất, bỏ qua câu chuyện đầu tư
Có bao nhiêu lần Bitcoin tăng vì cái câu chuyện thay đổi hệ thống tiền tệ thế giới và đồng USD mất giá để rồi sau đó giá giảm sâu từ đỉnh?
Bạn mở biểu đồ ra xem và biết ngay câu trả lời: Ở mọi chu kỳ.
Nhưng mà tại sao những nhà đầu tư thua lỗ không thấy điều đó? Thấy giá tăng mạnh nhưng họ nghĩ rằng “bây giờ đã khác”, mọi thứ đã xấu hơn, tệ hơn trước, không thể sửa được nữa nên Bitcoin sẽ tăng giá mãi. Đó là logic của cảm xúc.
Tôi từng viết những bài viết đầu tư thời tuổi trẻ ngông cuồng:
Cuối mỗi bài luôn là nhận định cho rằng thị trường sẽ đẩy nhà đầu tư vào cảnh thua lỗ (nhưng phải 1 năm sau mới thành hiện thực).
Một hiện tượng nào đó liên tiếp xảy ra nhiều lần, ở nhiều thị trường khác nhau, bất kể loại tài sản đó có là gì đi chăng nữa nó cũng đều đưa ra một kết quả chung cuộc là: thị trường sụp đổ. Thì vấn đề ở đây là tài sản đó không có sai. Cái sai là nhà đầu tư trở nên hưng phấn, điên rồ hơn, đẩy giá tài sản lên cao hơn cái mức thực của nó. Càng đắm đuối nghe theo cái câu chuyện của đám đông vẽ ra thì chúng ta càng bị mê hoặc bởi nó. Ít ai dám nghĩ và làm gì đó trái ngược với đám đông, nếu mà làm thì sẽ bị vùi dập không thương tiếc.
Bây giờ giả sử tôi nói: “vàng với bạc sắp tới điều chỉnh mạnh nè vì giá bây giờ là đang được đẩy bởi cảm xúc con người”. Kiểu gì cũng sẽ có người nhảy vào chê nói là “bây giờ khác rồi”.
Tại sao đầu tư mà người ta không bao giờ nghĩ rằng giá sẽ giảm trong thời điểm nó tăng để mà lên kế hoạch phòng vệ? Tại sao họ luôn cho rằng thứ tài sản mà họ đang đầu tư, có sức mạnh của đám đông, sẽ tăng mãi mãi? Thế giới này tiêu cực đến như vậy sao?
Nếu tỷ lệ ly hôn của cặp đôi trẻ từ 18-30 là 70% thì trước khi cưới bạn cũng nên nghĩ đến trường hợp là có khả năng sau này sẽ ly hôn.
Hơn 60% cổ phiếu Mỹ tăng trưởng thua thị trường và chỉ số SP500 được kéo bởi hầu hết các cổ phiếu tăng trưởng tốt nhưng danh sách các cổ phiếu này liên tục thay đổi mỗi thập kỷ nhưng bạn vẫn muốn all-in vào một cổ phiếu tăng trưởng mạnh nào đó?
Trong thế giới đầu tư, nhiều khi chúng ta không có đầu tư vì lợi ích tương lai mà chỉ thích làm những gì mình thích, thích nghe câu chuyện mình thích nghe mà thôi.
Sự thật phũ phàng có thể làm bạn chán nản cho đến khi nhận ra tiềm năng của nó trong việc tránh thảm họa.
Cứ mỗi sự kiện như này xảy ra, cộng với việc ăn bao cú đấm từ thị trường chục năm, thì bộ não của tôi luôn nghi ngờ những đợt tăng giá và nó luôn bật xác suất để tính xem liệu ở lại với chơi tiếp thì cái nào tốt cho bản thân hơn.
Là nhà đầu tư, chúng ta ai cũng có thiên kiến. Nhưng hiểu về thiên kiến tâm lý chỉ thực sự có ích khi chúng ta dùng nó để hiểu bản thân mình.
Cách đúng là : dùng kiến thức về thiên kiến tâm lý như rọi đèn vào bản thân giúp chúng ta hiểu:
Vì sao chúng ta tin điều đó
Vì sao chúng ta lại phản ứng như vậy
Cách sai là: dùng nó như một thứ vũ khí để tấn công người khác khi:
Thấy họ bất đồng quan điểm
Cố gắng bảo vệ niềm tin của bản thân
Chúng ta phải khắt khe nhất với bản thân mình, nhất là với những thứ muốn tin nhất.
Nhưng có một điều khó chịu nhất trong việc áp dụng kiểu suy nghĩ này vào đầu tư đó chính là dù chúng ta làm đúng nhưng không có nghĩa rằng sẽ nhận được kết quả tốt.
Trong thế giới đầu tư, không có gì là chắc chắn cả. Mọi quyết định chỉ có thể dựa vào xác suất.
Vì thế, nên bỏ qua những câu chuyện vĩ mô phức tạp. Lý do là nó tạo cho chúng ta một cảm giác hiểu biết về một thứ gì đó nhưng nó không giúp chúng ta cải thiện xác suất đầu tư. Chúng ta chỉ nên tập trung vào những thứ đơn giản, hiểu rõ tâm lý con người và câu chuyện mà đám đông đang bàn và hơn hết là hiểu mình cái đã.
Đừng mang logic suy nghĩ của con người vào thị trường tài chính.
Thị trường không thưởng cho người hòa nhập tốt nhất với đám đông, mà cho người hiểu rõ mình đang đứng ở đâu trong ảo giác tập thể đó.
Mỗi khi bạn thấy một câu chuyện trở nên quá thuyết phục, quá đông người cùng tin và cùng làm theo thì hãy xem đó không phải là tín hiệu mua mà là tín hiệu để lùi lại một bước. Lúc này, nhiệm vụ của bạn không phải là tìm thêm lý do để củng cố niềm tin chung mà là tìm những kịch bản khiến niềm tin đó sụp đổ.
Lúc nào cũng phải đặt câu hỏi: “Nếu câu chuyện đang được tin là sai thì tôi sẽ mất bao nhiêu? Và nếu tôi sai cùng với đám đông, hậu quả sẽ lớn đến mức nào?”
Viết ra các kịch bản ngược chiều, chuẩn bị phương án phòng vệ khi mọi thứ còn đang êm đẹp và chấp nhận rằng bạn sẽ luôn cảm thấy lạc lõng khi làm điều đúng. Trong đầu tư, bị tách khỏi nhóm không phải là rủi ro lớn nhất. Rủi ro lớn nhất là ở lại quá lâu trong một niềm tin chung đang đi đến hồi kết.
Nói chung phản tư luôn luôn là một kỹ năng khó khăn nhất, và luôn có xác suất là bị chệch khỏi đường nếu không rèn thường xuyên. Đi cùng với kỷ luật cũng thế, đôi khi đến một lúc nào đó nó không đơn thuần là câu chuyện về đầu tư và tiền bạc, mà là câu chuyện về mình muốn là ai trở thành cái gì với dụng cụ hay con đường đầu tư đó.
Cảm ơn Hạc nhé. Bài viết rất hay.