Khi kỳ vọng khác với thực tế
"Devil Take the Hindmost" là một cuốn sách yêu thích của tôi.
Tác giả đã làm rất tốt trong việc ghi chép lại lịch sử của các hoạt động đầu cơ trên thị trường tài chính.
Những cơn sốt trên thị trường đều có một điểm chung: xuất phát từ những bước tiến mang tính cách mạng, hứa hẹn mang đến một sự thay đổi mới cho thế giới. Nhưng không bao giờ sai, giai đoạn bong bóng của các cơn sốt ấy luôn kết thúc bằng nước mắt và mất mát tài sản.
Có rất nhiều nhà đầu tư, quỹ đầu tư chuyên nghiệp tham gia cuộc chơi trong thời điểm nóng sốt biết rằng mọi thứ đang trở nên vô cùng điên rồ. Tuy nhiên, họ nghĩ rằng chiến lược khôn ngoan nhất là cứ tiếp tục nắm giữ miễn là đà tăng giá vẫn còn. Khi xu hướng bắt đầu yếu đi, họ sẽ bán ra và thoát thân trước khi thị trường sụp đổ.
Họ đầu tư rất nhiều, vị thế của họ vô cùng lớn, và tất cả đều chạy theo cùng một xu hướng tăng giá. Họ nghĩ rằng họ có thể thoát thân nhưng liệu có bán kịp không khi mà tất cả những nhà đầu tư theo xu hướng khác cũng sẽ làm điều tương tự?
-
Công ty South Sea được thành lập năm 1711 với mục tiêu giúp chính phủ Anh giảm gánh nợ bằng cách tiếp nhận một phần khoản nợ của chính phủ và trả dần bằng số tiền thu được từ việc phát hành cổ phiếu.
Đổi lại việc “giúp” Hoàng gia Anh, công ty nhận độc quyền giao thương với các thuộc địa của Tây Ban Nha ở Nam Mỹ, cùng quyền độc quyền buôn bán nô lệ tại đó. Cổ phiếu của công ty được săn đón nhờ kỳ vọng lợi nhuận khổng lồ từ những đặc quyền này dù trên thực tế, chẳng khoản lợi nhuận nào thành hiện thực.
Ngay cả Isaac Newton, Master of the Mint (tạm dịch: giám đốc xưởng đúc tiền Hoàng gia Anh), và các quý tộc khác cũng lao vào mua cổ phiếu này. Cuối cùng, ông bán và thu lời 7000 bảng Anh.
Trớ trêu thay, dù từng sớm nhận ra bong bóng, Newton vẫn không chịu nổi áp lực khi thấy những người xung quanh kiếm bộn tiền. Ông mua lại cổ phiếu ngay đỉnh và… kết cục thì ai cũng rõ. Bong bóng vỡ, giá giảm hơn 80%.
Ngay cả một trong những bộ óc vĩ đại nhất thế giới cũng không thoát khỏi việc bị cảm xúc chi phối.
-
Giữa thế kỷ 19, đầu thập niên 1870.
Mỹ bắt đầu mở rộng lãnh thổ về phía Tây. Đường sắt trở thành công nghệ hạ tầng đột phá vì nó rút ngắn thời gian vận chuyển hàng hóa và hành khách từ vài tháng xuống còn vài ngày.
Chính phủ tài trợ mạnh bằng cách:
Cấp đất cho các công ty đường sắt
Cho phép phát hành trái phiếu được bảo đảm bằng các tài sản hữu hình như đất chính phủ cấp hoặc tuyến đường sắt, đầu máy, toa xe…
Trái phiếu đường sắt thời đó được quảng bá như khoản đầu tư an toàn vì có chính phủ hỗ trợ gián tiếp qua việc cấp đất và ưu đãi thuế. Khi nhu cầu đầu tư tăng, các công ty phát hành nhiều trái phiếu hơn mức khả năng trả nợ thực tế khiến nợ ngày càng phình to.
Mọi người tin rằng một công nghệ đột phá như này chắc chắn sẽ đem lại lợi nhuận khổng lồ. Báo chí thời đó đăng tin hô hào tuyến đường mới sẽ mở ra kỷ nguyên giàu có. Giá cổ phiếu tăng vì dòng tiền đầu tư liên tục đổ vào, không phải dựa trên lợi nhuận thực tế mà là dựa trên "tiềm năng tương lai".
Nhiều công ty vay nợ lớn để mở tuyến đường mới và sẵn tiện dùng cổ phiếu để làm tài sản thế chấp. Khi cổ phiếu lên giá, họ dễ dàng vay thêm, tạo vòng lặp tăng giá giả tạo.
Trong khi đó, nhiều người mua cổ phiếu không phải để đầu tư dài hạn mà chỉ đơn giản là đầu cơ, chờ giá lên rồi bán, lại khiến thị trường nóng hơn.
Khi xây dựng quá nhiều tuyến đường sắt ở khu vực thưa thớt dân cư, doanh thu không đủ trả lãi nợ. Chi phí vận hành đang từ từ ăn hết lợi nhuận. Lại không có đủ tiền để trả lãi trái phiếu.
Năm 1873, ngân hàng Jay Cooke & Company phá sản do đầu tư mạnh vào đường sắt khiến các nhà đầu tư hoảng loạn bán tháo trái phiếu. Khi thị trường thấy công ty mất khả năng trả nợ, giá cổ phiếu lập tức lao dốc khiến nhà đầu tư cổ phiếu bán theo, càng làm mất niềm tin vào ngành.
Đây là một trong những rủi ro khi đầu tư trái phiếu của các doanh nghiệp có niêm yết trên sàn cổ phiếu. Mỗi một sự kiện xấu nào đó xảy ra đều tác động đến cả 2 loại tài sản, gây ảnh hưởng lên danh mục của nhà đầu tư. Việc phân bổ cổ phiếu + trái phiếu không giúp gì được trong hoàn cảnh này.
Khi nợ và vốn chủ sở hữu phụ thuộc lẫn nhau quá thì chỉ cần một cú sốc ở bên ngoài tác động đến một bên thì cũng đủ sức để kéo bên kia đổ theo. Bong bóng dễ vỡ mạnh khi cả thị trường nợ và thị trường cổ phiếu cùng bị thổi phồng dựa trên kỳ vọng chứ không phải tăng trưởng thực.
-
Radio là một phát minh đột phá. Lần đầu tiên con người có thể truyền tải thông tin, âm nhạc, tin tức tức thì đến hàng triệu gia đình mà không cần dây. Mở ra một kỷ nguyên mới cho truyền thông. Giới đầu tư tin rằng công nghệ radio sẽ thay đổi cách toàn thế giới giao tiếp với nhau.
Dẫn đầu ngành là RCA, cổ phiếu đã tăng từ $11 lên $114 năm 1929. Mặc dù RCA không trả cổ tức nhưng đó không phải là điều mà các nhà đầu tư quan tâm. Họ chú ý đến "giấc mơ công nghệ" nhiều hơn. Truyền thông thời đó liên tục đăng tin rằng mỗi hộ gia đình Mỹ sẽ có một cái radio và mỗi người dân đều là một khán giả tiềm năng.
Một phần tăng trưởng mạnh là do đến từ cơn sốt trên thị trường chung. Nhưng sau khi trải qua khủng hoảng 1929, giá chỉ còn $2.5. Khi mà khủng hoảng đi qua, kinh tế hồi phục trở lại thì RCA vẫn chưa trở về đỉnh cũ.
Thời thế, công nghệ ngày nay chắc chắn khác xưa.
Nhưng câu hỏi ở đây là liệu nhà đầu tư phải trả giá đắt chỉ vì quá đề cao vào "khả năng thay đổi" của một thứ gì đó?
-
Thời đại internet. Công nghệ này đã thay đổi toàn bộ thế giới.
Được sự hỗ trợ từ bên ngoài: chính sách tiền tệ nới lỏng và IPO dễ dàng. Các quỹ đầu tư mạo hiểm (Venture Capital) đổ tiền ồ ạt vào các startup, kích thích định giá tăng dù doanh nghiệp chưa sinh lời.
Các VC thời đó chấp nhận rủi ro cực lớn vì tin rằng chỉ cần một công ty thành công là sẽ đủ bù cho hàng chục khoản đầu tư thất bại. Chỉ báo mà họ quan tâm là "lượng người dùng ghé thăm trang web" chứ không phải là lợi nhuận vì startup làm gì có lợi nhuận.
Internet thực sự là một bước ngoặt lịch sử, nhưng giai đoạn Dotcom chứng minh rằng công nghệ mang tính cách mạng vẫn có thể tạo ra bong bóng đầu cơ.
-
Công nghệ mới mang tính cách mạng vẫn có thể tạo bong bóng nếu dòng vốn đầu cơ quá mức.
Bong bóng là một thứ hoàn toàn tự nhiên. Nó xuất hiện khi mọi thứ được đầu tư quá đà, sau đó đổ vỡ và một chu kỳ mới được bắt đầu. Hay có thể nói, bong bóng không phải là một hiện tượng đột biến phi lý gì cả mà là kiểu hiện tượng trước sau gì cũng sẽ xảy ra trong vòng đời của một loại tài sản nào đó.
Bong bóng đường sắt gắn liền với tài sản hữu hình (đất, hạ tầng) và phụ thuộc nhiều vào nợ.
Bong bóng Dotcom gắn liền với tài sản vô hình (thương hiệu, lưu lượng, người dùng) và phụ thuộc nhiều vào vốn chủ sở hữu từ quỹ đầu tư mạo hiểm và IPO.
Tôi tham gia thị trường crypto này từ cuối năm 2016, ngay chân sóng, cho nên tôi nhớ rất rõ thời đó người ta đặt niềm tin vào Bitcoin như thế nào.
2017: Người ta cho rằng Bitcoin sẽ trở thành phương tiện thanh toán chính thống mà chính phủ không thể kiểm soát. Phí giao dịch thấp. Chuyển tiền quốc tế dễ dàng. Và chỉ có 21 triệu Bitcoin. Sau đó là bùng nổ các dự án ICO trên Ethereum. Đầu tư vào đủ thứ dự án với hy vọng trúng một cái là đủ bù đắp khoản lỗ ở các dự án thất bại (nghe quen không?)
2020: FED và các ngân hàng trung ương in tiền. Nhà đầu tư cho rằng Bitcoin sẽ là tài sản trú ẩn khi tiền ngày càng mất giá. Tiếp theo, Tesla thông báo mua BTC có giá trị 1 tỷ hồi đó khiến nhà đầu tư nghĩ rằng các doanh nghiệp lớn, các tổ chức tài chính sẽ nhảy vào mua Bitcoin và làm cho Bitcoin trở nên phổ biến hơn.
Tất cả đều mang tính cách mạng:
Đường sắt Mỹ: thay đổi nền kinh tế, kết nối mọi vùng, giàu nhanh.
Dotcom: Tin rằng internet sẽ thay đổi mọi ngành nghề.
Bitcoin: Tin rằng Bitcoin sẽ thay đổi hệ thống tài chính, trở thành tiền tệ toàn cầu hoặc vàng kỹ thuật số.
Ethereum: Tin rằng Ethereum sẽ là trung tâm tài chính, token hóa tài sản…
Sẽ luôn luôn có một ý tưởng mới hứa hẹn thay đổi thế giới.
Gặp kỳ vọng vượt xa thực tế.
Trúng bối cảnh tiền rẻ nên dòng vốn đầu cơ lớn.
FOMO lan rộng. Nhà đầu tư hiện đại dễ bị dính FOMO hơn là nỗi sợ doanh nghiệp làm ăn không hiệu quả hay là thị trường cao thấp thế nào.
Gặp cú sốc niềm tin khi thực tế không đáp ứng kỳ vọng.