Vội

Trong thế giới đầu tư, chúng ta bị “nguyền rủa” bởi vô số màn hình hiển thị các loại tài sản và giá của chúng biến động mỗi ngày. Càng xem nhiều thì nó càng làm khuếch đại sự thèm khát FOMO trong mỗi chúng ta.

Tới một thời điểm nào đó chúng ta tự phân mình thành hai phiên bản để “đấu” với nhau.

Một bên là lý trí. Một bên là lòng tham.

Nó không đơn giản là một cuộc đấu 5 phút. Nó kéo dài dăng dẳng, âm ỉ, từ ngày này sang ngày nọ. Nhìn nó càng lâu, giá nó càng tăng, chúng ta lại càng đau khổ, tiếc nuối, vì đã không đầu tư vào nó sớm hơn. Bây giờ giá đã tăng rồi, liệu có nên đầu tư không? Và thế là cuộc đấu trí tiếp tục kéo dài cho đến khi chúng ta không thể chịu đựng được nữa.

Chúng ta là con người, có lý trí, có cảm xúc… lại tham gia trong cái môi trường đầy cám dỗ, nếu nói ai đó chai lỳ cảm xúc, có thể triệt tiêu toàn bộ mọi nỗi lo… thì đó chắc không phải là người nữa.

Là nhà đầu tư, chúng ta luôn luôn bị rơi vào hoàn cảnh đau khổ như vậy.

Nhưng mà… chúng ta đang khổ vì cái gì?

Không phải vì giá tăng.

Mà vì trong chúng ta đang có hai tiếng nói kéo ngược nhau.

Một tiếng thì thầm: “Nếu không mua, mình sẽ bỏ lỡ cơ hội. Người khác đang kiếm tiền mà mình đứng ngoài thì quả thật ngu ngốc”

Tiếng còn lại thì nói chậm rãi: “Không. Mình đang bị giá tăng làm cho mong muốn FOMO. Mình đang bị cuốn theo sự hưng phấn của những người khác”.

Điều làm chúng ta thấy mệt mỏi không phải là thị trường mà là sự xung đột nội tâm.

Giá tăng mỗi ngày không có ý nghĩa gì về phẩm chất của nó cả. Nó chỉ cho chúng ta thấy một điều: ham muốn của con người đang được lan truyền nhanh hơn.

Khi chúng ta nhìn giá tăng, người nóng bừng lên, tay thì muốn bấm nút MUA và nghĩ đó là cơ hội. Nhưng thật ra, đó là nỗi sợ bị đứng ngoài cuộc vui của đám đông.

Con người không sợ mất tiền bằng sợ mất vị trí của mình. Sợ mình là kẻ đến sau. Sợ mình là người duy nhất không tham gia vào cái cuộc vui mà mọi người đang tận hưởng.

Nhưng mà, trong thế giới đầu tư, thị trường không có nhớ ai là kẻ đến sớm, kẻ đến trễ. Nó chỉ nhớ những ai ở lại đủ lâu trên thị trường.

Nhìn lại những người giàu trong thế giới đầu tư, không có ai nói: “Giá tăng quá, tôi không thể bỏ lỡ cơ hội này”. Không phải vì họ không thấy hấp dẫn mà vì họ đã từng mua chỉ để xoa dịu nỗi sợ trong lòng và đã trả phí cho điều đó.

Không phải “không mua” là đúng. Lý trí của chúng ta chỉ đang cố bảo vệ chúng ta chứ không phải cản trở.

Nếu mua hôm nay, chỉ để làm cho cảm giác khó chịu này biến mất, thì chúng ta không có mua cái tài sản đó… mà là chúng ta đang mua cảm giác nhẹ nhõm tạm thời.

Cái giá của sự nhẹ nhõm đó thì thường sau này mới được “thanh toán”.

Thay vì hỏi: “Nếu mình không mua, mình sẽ mất bao nhiêu phần trăm lợi nhuận?”

Thì hãy hỏi: “Nếu mình mua trong hoàn cảnh này thì mình sẽ trở thành ai?”

• Một người hành động vì có sự hiểu biết?

• Hay là một người hành động vì không chịu nổi việc phải đứng yên nhìn người khác vui vẻ?

Sống càng lâu, đầu tư càng lâu, thì chúng ta không cần phải chiến thắng thị trường hay lúc nào đầu tư cũng thắng. Những thứ đó không quan trọng. Chỉ cần chúng ta không phản bội chính mình là được.

Nếu hôm nay không mua, mà trong lòng vẫn bình thản, thì đó đã là một chiến thắng lớn hơn nhiều so với việc kiếm được vài phần trăm.

Còn nếu hôm nay mua mà trong lòng bất an, thì dù giá có tăng tiếp, chúng ta cũng đã thua vì để nỗi sợ cầm lái, điều khiển chúng ta.

Cơ hội thật sự không cần chúng ta phải vội.

Chỉ có cám dỗ mới thì thầm: “Nhanh lên, không nhanh là hết”.

Không đầu tư, không có nghĩa là bỏ lỡ thị trường này. Chỉ là chúng ta đang học cách không phản bội chính mình mà thôi.

Lấy Charlie Munger làm ví dụ. Đối với một tài sản đang tăng liên tục, báo chí nói về nó, bạn bè nói về nó. Mỗi ngày trôi qua, chúng ta nhìn giá và trong đầu luôn có một câu hỏi dai dẳng: “Nếu mình không mua, lỡ nó tăng gấp đôi thì sao?”

Phản ứng của ông không phải là: “nếu mình mua thì mình mất gì?” mà là “nếu mình mua bây giờ thì mình đang giả định điều gì?”

Ông thường nhận ra:

• Mình đang giả định rằng đà tăng này sẽ tiếp tục

• Mình đang giả định người mua sau sẵn sàng trả giá cao hơn

• Mình đang giả định rằng mình hiểu tài sản này rõ như người bán

Khi những giả định đó không chắn chắn thì ông lựa chọn “không làm gì cả”.

Không phải vì ông sợ bỏ lỡ mà vì ông không chấp nhận đầu tư trong trạng thái không rõ ràng.

Người ngoài nhìn vào sẽ nghĩ: “Ông kỷ luật quá, bỏ lỡ bao nhiêu cơ hội đầu tư”.

Nhưng ông thì nghĩ khác: “Tôi không cần nhiều cơ hội. Tôi chỉ cần vài cơ hội mà tôi hiểu rất rõ và phần lớn thời gian còn lại nhiệm vụ quan trọng nhất là không làm điều ngu ngốc”.

Quay lại với trạng thái nhìn tài sản tăng. Chúng ta đang khổ không phải vì không mua mà là khổ vì thấy người khác đang “đúng” trong ngắn hạn, còn chúng ta thì đứng yên.

Charlie Munger từng nói đại ý rằng: “Sẽ có rất nhiều giai đoạn bạn trông như kẻ ngốc vì bạn không tham gia vào cơn sốt đó”.

Nhưng ông chấp nhận điều đó vì ông hiểu một điều sâu sắc rằng: Thị Trường luôn thưởng cho hành động nhanh chóng nhưng Lịch Sử chỉ thưởng cho ai có những hành động đúng đắn.

Nếu bây giờ chúng ta mua chỉ để chấm dứt sự dằn vặt thì chúng ta đang đầu tư trong trạng thái bất ổn.

Nhưng nếu chúng ta ngồi yên, dù rất khó chịu, thì hãy nói với bản thân rằng: “Mình chưa hiểu rõ mọi thứ nên mình chấp nhận đứng ngoài” hoặc là “mình đã thỏa mãn với thành công vừa qua rồi nên không cần phải liên tục chiến thắng thị trường làm gì”.

Không phải ai cũng có trí tuệ đầu tư nhưng ai cũng có thể tập sự kiên nhẫn trong đầu tư.

Còn cái cảm giác khó chịu khi đứng ngoài không phải là dấu hiệu chúng ta làm sai. Nó là dấu hiệu chúng ta đang không làm theo đám đông.

Con người chúng ta tiến hóa để sống sót trong bầy đàn. Ngày xưa, bị tách khỏi nhóm đồng nghĩa với nguy hiểm nên khi chúng ta đứng ngoài trong một cơn sóng mà ai cũng tham gia thì não của chúng ta tự hiểu đó như là một mối đe dọa.

Vì thế, khó chịu là tự nhiên.

Nhưng chúng ta không chỉ khó chịu mà chúng ta còn đánh giá nó. Chúng ta tự nói với bản thân rằng:

• “Sao mình dở quá, ngu ngốc quá”

• “Người ta mua rồi hưởng lợi, còn mình thì sợ hãi đứng nhìn mà bỏ lỡ mọi thứ”

Chính việc chúng ta phán xét bản thân này làm chúng ta thấy mệt chứ không phải là do việc chúng ta đứng ngoài.

Khó chịu + không phán xét bản thân = chịu được

Khó chịu + tự trách mình = đau khổ

Không có ai trong thế giới đầu tư là không thấy khó chịu cả. Ai nói không có thấy khó chịu là đang dối lòng. Chúng ta được phép khó chịu nhưng đừng biến cái khó chịu đó thành câu chuyện tự làm nhục bản thân.

Nếu hôm nay chúng ta mua, giá tiếp tục tăng, thì cảm thấy gì?

Chắc chắn là nhẹ nhõm trong lòng. Nhưng chỉ tồn tại trong chốc lát.

Ngay sau đó sẽ là:

• “Giá sao tự nhiên cao quá”

• “Lỡ mai nó quay đầu thì sao?”

• “Mình nên bán bớt không? Hay là mua thêm?”

Bạn thấy không? Mua không giết chết được cái sự bất an trong lòng. Nó chỉ đổi từ hình thái này sang hình thái khác.

Đôi lúc, nó sẽ đẩy chúng ta vào tình huống:

• Đứng ngoài thì bất an kiểu “mình lỡ cơ hội rồi”

• Đứng trong thì bất an kiểu “mình đang liều quá”

Không thể nào mà chúng ta có thể triệt tiêu được sự khó chịu trong đầu tư. Không có câu trả lời cho câu hỏi “làm sao để tôi hết khó chịu?”.

Chúng ta chỉ có thể hỏi: “Tôi nên lựa chọn kiểu khó chịu nào?”

Sau bao năm lặn ngụp với thị trường, nếm đủ thể loại mùi vị thì tôi nhận ra rằng… càng cố xua đuổi cái cảm giác đó đi thì nó lại càng cố quay lại nhiều hơn.

Chỉ có cách là chấp nhận nó. Tự nói với bản thân mình rằng: “Ừ thì tôi khó chịu vì đứng ngoài đó. Điều này bình thường. Có phải lần đầu tiên trải qua đâu. Chục năm nay lúc nào cũng gặp”.

Chỉ đơn giản vậy thôi.

Tiếp theo là không gắn việc đầu tư với kết quả.

Hôm nay giá tăng không chứng minh chúng ta sai. Ngày mai giá giảm cũng không chứng minh là chúng ta đúng. Làm sao biết lúc nào là đúng, lúc nào là sai? Hôm nay đúng, tuần sau sai… thì là sai hay đúng?

Quyết định của chúng ta chỉ nên được đánh giá dựa trên:

• Việc chúng ta hiểu bản thân như thế nào

• Có trung thực với các nguyên tắc đầu tư của mình không? Hay là đang phản bội nó?

• Trạng thái tâm lý của chúng ta ở thời điểm hiện tại

Nếu đứng ngoài vì “chưa đủ hiểu và không muốn mua chỉ vì sợ” thì đó là quyết định đúng đắn về mặt nội tâm dù thị trường có làm gì đi chăng nữa.

Đôi lúc chúng ta phải chịu được cảm giác mình trông như đồ ngốc trong mắt người khác một thời gian dài.

Trông như kẻ ngốc là khi:

• Giá tăng, ai cũng khoe lợi nhuận thì mình im lặng

• Giá chạy nhanh còn mình đứng yên

• Câu chuyện đó ai cũng tin, nhưng mình thì không dám chắc

Chúng ta không thua vì đứng ngoài. Chúng ta chỉ đang tập một kỹ năng hiếm đó là yên ổn với sự khó chịu mà không phản bội lý trí của mình.

Và kỹ năng đó, về lâu dài, nó đáng giá hơn bất kỳ con sóng đầu tư nào.

---

Khôn ngoan hay là cố chấp?

Chúng ta đang đứng ở ranh giới của sự Khôn Ngoan, còn bên kia là Cố Chấp. Hai thứ này giống nhau y như đúc đến mức mà chính người trong cuộc cũng dễ nhầm.

Không mua có thể là trí tuệ. Nhưng cố bám lấy cái “không mua” để bảo vệ cái tôi cá nhân thì không còn là trí tuệ nữa.

Vậy, khi nào là khôn ngoan?

Là khi mình chưa hiểu đủ về nó. Nếu mua bây giờ là mình đang dựa vào hy vọng nhiều hơn là sự hiểu biết.

Trong tình huống này, chúng ta không cần thị trường chứng minh chúng ta đúng. Chúng ta cũng không mong nó giảm giá để thấy yên tâm và cũng không thấy tức giận khi giá nó tăng.

Chúng ta chỉ đơn giản là: “Chưa hiểu nên chưa đầu tư”

Bình thản như vậy thôi nhưng lại vô cùng khôn ngoan.

Khoảnh khắc nguy hiểm nhất không phải là khi giá tăng mà là khi chúng ta đưa cái tôi của bản thân tham gia vào quyết định đầu tư.

Lúc này chúng ta bắt đầu nghĩ:

• “Mua bây giờ thì khác gì thừa nhận mình sai???”

• “Đứng ngoài lâu rồi mà giờ nhảy vào thì trông ngu lắm”

• “Nó phải sập, lúc đó thì mình mới đúng”

Lúc này thì chúng ta không còn là đầu tư nữa… mà là đang cố… bảo vệ hình ảnh của bản thân (thứ mà chả có ai quan tâm đến ngoại trừ duy nhất mình ta)

• Khôn Ngoan thì nói: “Giờ mình đã hiểu hơn về nó nên mình thay đổi kế hoạch đầu tư”.

• Cố Chấp thì nói: “Mình không thay đổi quyết định, đổi là thua”.

Một cái ranh giới vô cùng mỏng manh.

Nhưng làm sao để biết được liệu chúng ta có đang bước nửa chân sang bên Cố Chấp hay không?

Tự hỏi bản thân: “Nếu được quay lại thời điểm này với tư duy hoàn toàn trung lập thì mình có chọn đứng ngoài không?”

• “Có, vì không hiểu về nó” → Là vẫn đang khôn ngoan

• “Không, đứng ngoài lâu quá rồi, đổi quyết định là thua” → Bắt đầu cố chấp

Nhưng mà đâu phải ai cũng có thể dễ dàng áp lên cái tư duy trung lập để nhận xét tình hình? Khó. Đòi hỏi nhiều thời gian chiêm nghiệm về bản thân hơn là coi biểu đồ giá.

---

Quyết định tham gia nhưng không mang theo FOMO

Tôi bỏ đầu tư từ cuối năm 2024 và bây giờ mới quay lại để DCA mặc dù giá không thấp hơn thời điểm tôi nghỉ chơi là bao nhiêu. Nhưng mà bây giờ thì tâm tôi vững hơn hồi năm trước. Ngày đó, giá liên tục tăng cao làm tôi lo sợ, sợ một ngày nó giảm thì đưa tôi vào đau khổ vì không chốt lời trước đó. Nói chung là, nên hiểu bản thân mình muốn cái gì đã rồi hẵng quyết định. Mình đầu tư cũng là cho bản thân mình chứ có phải cho ai đâu?

Chơi đúng không phải là chơi sớm mà là chơi trong trạng thái nội tâm vững vàng.

Không phải là lúc mà chúng ta hét lên: “Không thể chịu được nữa rồi !!! Mua thôi !!”

Mà là: “Bây giờ tâm lý mình ổn hơn, mình hiểu hơn rồi và chấp nhận mình không cần đáy hay đỉnh nữa."

Lúc này chúng ta không còn nhìn khoản đầu tư đó và nghĩ:

• “Nếu mua sai thì sao?”

• “Lỡ nó quay đầu thì mình ngu lắm”

Mà sẽ nhìn khoản đầu tư đó bằng: “Mình đang đầu tư, mua tài sản chứ không có đi mua sự công nhận của ai cả”.

Chúng ta chấp nhận rằng:

• Có thể không mua được giá tốt nhất, có thể thị trường sẽ đi xuống.

• Có thể người khác đã lời nhiều hơn.

• Nhưng những điều này không nói lên được gì cả vì đây là cuộc hành trình của riêng mỗi người.

Khi chúng ta mua trong trạng thái này thì dù thị trường có làm gì đi chăng nữa nữa thì cái tâm của chúng ta cũng không có bị sụp.

FOMO không biến mất khi chúng ta mua. Nó chỉ biến mất khi chúng ta không cần thị trường, hay người khác, công nhận chúng ta là người thông minh.

Bao giờ bạn hiểu được rằng: “Ngày mà tôi mua là ngày tôi hiểu rõ nhất về nó” thì đó là ngày không còn bị thị trường dắt mũi nữa.

• Đứng ngoài vì hiểu biết → trí tuệ

• Đứng ngoài vì sĩ diện → tự trói chân mình

• Tham gia vì hiểu rõ ràng → bình thản

• Tham gia vì sợ hãi → FOMO

Không cần bạn phải chọn đầu tư ngay ngày hôm nay, chỉ cần trung thực với bản thân là được.

---

Sách

Tại sao có nhiều người đọc sách, đọc bài phân tích, đầu tư, tâm lý các thứ… mà vẫn FOMO như thường?

Vì họ đọc sách bằng tham vọng cải thiện bản thân chứ không phải là để quan sát, hiểu rõ chính mình.

Đọc mà với tâm thế tìm kiếm cái gì đó để giúp bản thân tốt hơn làm đầu óc của chúng ta bận rộn hơn… rốt cuộc chúng ta không còn đọc sách nữa mà đi tìm kiếm cái gì đó.

Lúc trước tôi rất thích đọc sách đầu tư, các sản phẩm tài chính, xác suất, toán áp dụng trong quản lý danh mục... nhưng rồi tôi nhận ra rằng những thứ đó không thực sự làm tôi đầu tư tốt hơn.

Sách không giúp tôi thắng thị trường, nó giúp tôi không thua chính mình. Nó làm tôi ngẫm về bản thân nhiều hơn là cố phát minh ra phương pháp đầu tư mới. Và cái thể loại sách mà có ích nhất với tôi không phải là về lĩnh vực đầu tư mà là về Phật giáo và trường phái triết học Khắc kỷ. Tôi không biết phải mô tả thế nào vì nó độc lạ quá, tôi không biết có ai giống tôi không nhưng mà từ khi tôi biết cân bằng giữa cuộc sống và đầu tư, hiểu bản thân mình nhiều hơn, thì nó vô tình giúp tôi đầu tư tốt hơn.

Nếu được, hãy thử đọc sách về các chủ đề không phải là đầu tư, biết đâu vào một ngày đẹp trời nào đó bạn sẽ ngẫm ra được điều gì đó có ích cho bản thân và cho cuộc hành trình trong thế giới đầu tư này.